Oorzaken van derealisatie en depersonalisatie
Van stress en paniek tot drugs, trauma en lichamelijke oorzaken
Derealisatie en depersonalisatie hebben bijna nooit één oorzaak. Meestal komen een gevoelige aanleg, eerdere ervaringen en een directe aanleiding samen. De meest genoemde aanleidingen zijn ernstige stress, paniek, depressie, cannabis en hallucinogenen [1]. Daarna houden angst, controleren en vermijden de klachten vaak in stand. Hieronder vind je alle bekende oorzaken op een rij, met uitleg en verwijzingen naar uitgebreide artikelen.
- Aanleg: een angstige, piekerende of gevoelige aard.
- Achtergrond: vooral emotionele verwaarlozing of mishandeling in de jeugd.
- Aanleiding: stress, paniek, depressie, drugs, slaaptekort of een schokkende gebeurtenis.
- Instandhouders: angst voor de klachten, steeds controleren en situaties vermijden.
- Lichamelijk: laat epilepsie, migraine, een B12-tekort of medicatie uitsluiten door je huisarts.
Hoe ontstaat derealisatie? Vier lagen
Het helpt om naar oorzaken te kijken in lagen. Niet iedereen die stress heeft of een joint rookt, krijgt derealisatie. Het verschil zit in hoe die lagen bij jou samenkomen.
Psychische oorzaken
Stress en oververmoeidheid
De meest voorkomende aanleiding. Langdurige spanning en slaaptekort zetten de dempreactie van je brein aan.
Angststoornis
Angst en derealisatie versterken elkaar. Bij een gegeneraliseerde angststoornis is de spanning er continu.
Paniekaanvallen
Derealisatie is een van de klachten van een paniekaanval en blijft soms daarna hangen.
Depressie en anhedonie
Bij depressie komen emotionele vlakheid en depersonalisatie veel voor.
Trauma
Een schokkende gebeurtenis of langdurig onveilige jeugd verhoogt het risico flink.
Hechtingsproblemen
Een onveilige hechting in de jeugd hangt samen met meer dissociatie op latere leeftijd.
Existentiële vragen
Piekeren over de werkelijkheid en het bestaan kan derealisatie uitlokken en voeden.
PTSS
Bij een deel van de mensen met PTSS zijn depersonalisatie en derealisatie een vast onderdeel.
Stress en angst
Stress en angst zijn de belangrijkste aanleidingen. In de grootste studie naar DPDR noemden deelnemers ernstige stress en paniek als meest voorkomende start van hun klachten [1]. Bij paniekstoornis komen derealisatie en depersonalisatie in onderzoeken bij een groot deel van de mensen voor, met cijfers tussen 8 en 83 procent [2].
Waarom? Bij acute dreiging kan je brein de emotionele kleur van je waarneming dempen. Daardoor raak je niet overspoeld. Bij langdurige spanning kan die reactie te vaak of te lang aanslaan.
Trauma en jeugdervaringen
Onderzoek bij mensen met DPDR liet zien dat vooral emotionele mishandeling in de jeugd de stoornis voorspelde, sterker dan lichamelijk of seksueel misbruik [3]. Ook kinderen die zich emotioneel niet gezien voelden, leren soms om hun gevoel “uit te zetten”. Die strategie blijft op latere leeftijd beschikbaar bij spanning.
Drugs, alcohol en medicatie
Cannabis en een bad trip
De meest genoemde drug bij derealisatie die blijft hangen, vooral na een eerste of sterke joint.
XTC, ketamine en psychedelica
Ketamine en psychedelica veroorzaken tijdelijk dissociatie. Bij een klein deel van de mensen blijft het.
Stoppen met antidepressiva
Te snel afbouwen kan onthoudingsklachten geven, waaronder een onwerkelijk gevoel.
Alcohol en kater
Een stevige kater of het stoppen na veel drinken kan derealisatie uitlokken, vooral bij mensen die er gevoelig voor zijn.
Een Londense studie beschreef 40 mensen bij wie depersonalisatie begon na drugsgebruik. Hun klachten waren daarna even ernstig als bij mensen zonder drugsgebruik, en cannabis was de meest genoemde drug [4]. Na een bad trip is de grootste instandhouder vaak de angst dat je hersenen beschadigd zijn. Die angst is in vrijwel alle gevallen onterecht.
Bij mij kwamen meerdere lagen samen: een onrustige jeugd, een piekerende aard en existentiële vragen rond mijn zestiende. Er was geen drug of ongeluk. Daarom duurde het lang voor ik begreep waar het vandaan kwam. Herken je dat? Dan ben je niet de enige.
Lichamelijke oorzaken
Soms zit er een lichamelijke oorzaak achter derealisatie. Laat dit uitsluiten door je huisarts, zeker als de klachten plotseling begonnen of samengaan met andere lichamelijke klachten.
| Oorzaak | Wat valt op |
|---|---|
| Epilepsie (vooral temporaalkwab) | Korte aanvallen van onwerkelijkheid, vaak met een déjà-vu-gevoel, vreemde geur of smaak, staren of verwardheid na afloop. |
| Migraine | Derealisatie rond een migraineaanval, soms met een aura vooraf. |
| Vitamine B12-tekort | Vermoeidheid, tintelingen, concentratieproblemen en soms psychische klachten. |
| Schildklierproblemen | Onrust, hartkloppingen of juist traagheid en vermoeidheid. |
| Slaaptekort | Na weinig slaap of een verstoord ritme komt derealisatie bij veel mensen voor. |
| Hypoglykemie en hyperventilatie | Licht gevoel in je hoofd, trillen en een vervreemd gevoel. |
| Ziekte van Lyme | Bij langdurige klachten na een tekenbeet worden soms ook cognitieve en psychische klachten gemeld. |
| Hersenletsel | Derealisatie na een val, ongeluk of hersenschudding vraagt altijd om medisch onderzoek. |
Leefstijl en omgeving
Gamen en schermtijd
Urenlang gamen of scrollen kan bij een deel van de mensen het onwerkelijke gevoel versterken, vooral bij slaaptekort.
Cafeïne en energiedrank
Verhoogt je spanning en kan bij gevoelige mensen paniek en derealisatie uitlokken.
Overprikkeling
Drukke winkels, tl-licht en lawaai zijn bekende verergeraars, zeker bij autisme of hooggevoeligheid.
Isolement
Weinig contact met anderen geeft meer ruimte voor piekeren en controleren.
Wat houdt derealisatie in stand?
Voor herstel is dit misschien wel de belangrijkste vraag. De oorspronkelijke oorzaak is vaak allang voorbij, terwijl de klachten blijven. Volgens het cognitieve model van de Londense onderzoeksgroep houden deze factoren de klachten vast [5]:
- Catastrofale gedachten: “ik word gek”, “mijn hersenen zijn kapot”, “dit gaat nooit weg”.
- Controleren: steeds checken of het gevoel er nog is.
- Vermijden: drukke plekken, werk of afspraken uit de weg gaan.
- Geruststelling zoeken: urenlang online zoeken naar verklaringen.
Het mooie aan deze laag: hier heb je zelf invloed op. Lees verder bij derealisatie en depersonalisatie behandelen.
Veelgestelde vragen over oorzaken
Kan derealisatie zomaar ontstaan?
Het lijkt soms uit het niets te komen, bijvoorbeeld in de supermarkt. Vaak speelt er op de achtergrond spanning, slaaptekort of angst die je zelf niet direct opmerkt.
Is derealisatie erfelijk?
Er is geen gen voor derealisatie bekend. Een angstige aanleg is deels erfelijk en kan het risico vergroten.
Kan derealisatie door een kater komen?
Ja. Alcohol, slaaptekort en uitdroging samen kunnen derealisatie uitlokken, zeker bij mensen die er al gevoelig voor zijn.
Bronnen
- Simeon D, Knutelska M, Nelson D, Guralnik O. Feeling unreal: a depersonalization disorder update of 117 cases. Journal of Clinical Psychiatry. 2003;64(9):990-997. PubMed
- Hunter ECM, Sierra M, David AS. The epidemiology of depersonalisation and derealisation: a systematic review. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology. 2004;39(1):9-18. PubMed
- Simeon D, Guralnik O, Schmeidler J, Sirof B, Knutelska M. The role of childhood interpersonal trauma in depersonalization disorder. American Journal of Psychiatry. 2001;158(7):1027-1033.
- Medford N, Baker D, Hunter E, e.a. Chronic depersonalization following illicit drug use: a controlled analysis of 40 cases. Addiction. 2003;98(12):1731-1736.
- Hunter ECM, Phillips ML, Chalder T, Sierra M, David AS. Depersonalisation disorder: a cognitive-behavioural conceptualisation. Behaviour Research and Therapy. 2003;41(12):1451-1467.
Dissociatie.com geeft informatie en ervaringen, geen medisch advies, diagnose of behandeling. Twijfel je over je klachten, neem dan contact op met je huisarts. Lees de volledige disclaimer.