Derealisatie en depersonalisatie behandelen

Derealisatie en depersonalisatie zijn te behandelen. De behandeling met het meeste onderzoek is cognitieve gedragstherapie (CGT), gericht op de angst voor de klachten en het voortdurend controleren ervan. Speelt er trauma, dan kan traumatherapie helpen. Een medicijn speciaal tegen derealisatie bestaat niet. Op deze pagina lees je welke behandelingen er zijn, wat het onderzoek erover zegt, hoe je in Nederland bij de juiste hulp komt en wat je zelf kunt doen.

Wanneer heb je behandeling nodig?

Een paar uur of dagen derealisatie na stress of een paniekaanval gaat bij de meeste mensen vanzelf over. Zoek hulp als:

• de klachten langer dan een paar weken aanhouden of steeds terugkomen;
• je er veel angst of somberheid door hebt;
• je dingen gaat vermijden, zoals werk, school, drukke plekken of afspraken;
• je twijfelt of er een lichamelijke oorzaak is.

Twijfel je of jouw klachten ernstig genoeg zijn? Doe de zelftest derealisatie en depersonalisatie en neem de uitkomst mee naar je huisarts.

Zelf aan de slag: wat je vandaag kunt doen

Zelfhulp is voor veel mensen het begin van herstel. Ook als je in therapie gaat, blijven deze stappen belangrijk.

1. Lees wat er gebeurt. Begrijpen dat derealisatie en depersonalisatie een beschermingsreactie van je brein zijn, haalt een deel van de angst weg.
2. Verminder het controleren. Check niet steeds of het gevoel er nog is. Plan desnoods één vast moment per dag om erbij stil te staan.
3. Stop met eindeloos googelen. Online zoeken naar geruststelling werkt kort en houdt de angst op lange termijn in stand.
4. Richt je aandacht naar buiten. Contact met anderen, bewegen en een duidelijke zintuiglijke prikkel verminderen de klachten [1].
5. Breng je basisspanning omlaag. Slaap, regelmaat, minder cafeïne, geen cannabis en dagelijks bewegen.
6. Blijf leven. Wacht niet tot de klachten weg zijn voordat je weer dingen doet. Vermijden houdt het probleem in stand.

Meer houvast vind je in grounding-oefeningen bij dissociatie, acceptatie en berusting, controle laten vieren en uit het hoofd, in het lichaam.

Cognitieve gedragstherapie bij derealisatie

Onderzoekers van de Depersonalisation Research Unit in Londen ontwikkelden een vorm van cognitieve gedragstherapie speciaal voor depersonalisatie en derealisatie [2]. Het uitgangspunt: de klachten blijven bestaan door de manier waarop je erover denkt en ermee omgaat. Denk aan de angst om gek te worden, het steeds controleren en het vermijden van situaties.

In een open studie met 21 deelnemers gingen mensen er na deze behandeling duidelijk op vooruit, op depersonalisatie, angst en somberheid. De verbetering bleef bij een latere nameting grotendeels behouden [3]. Het ging om een kleine studie zonder controlegroep, en grotere studies ontbreken nog. Toch is CGT de behandeling met het meeste bewijs en noemt de Nederlandse zorgstandaard kortdurende CGT effectief bij DPDR [4].

Wat gebeurt er in de therapie?

Andere therapievormen

Traumatherapie (EMDR en exposure)

Als derealisatie samenhangt met een schokkende gebeurtenis of PTSS, kan traumabehandeling helpen. EMDR en imaginaire exposure zijn de bekendste vormen. Dissociatie tijdens de therapie komt voor. Een ervaren therapeut houdt daar rekening mee, bijvoorbeeld door vooraf grondingsvaardigheden te oefenen. Lees meer op dissociatie en PTSS.

Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

ACT richt zich op het accepteren van ongemakkelijke ervaringen en het leven volgens je eigen waarden. Dat past bij de ervaring van veel mensen dat de strijd tegen het gevoel het erger maakt. Specifiek onderzoek bij derealisatie ontbreekt nog.

Mindfulness

Mindfulness kan helpen om minder te reageren op het onwerkelijke gevoel. Let op: bij een deel van de mensen worden de klachten in het begin juist sterker, omdat je aandacht naar binnen gaat. Begin met korte, actieve oefeningen met je ogen open en bouw het rustig op.

Lichaamsgerichte therapie en psychodrama

Therapieën die via je lichaam werken, zoals psychomotorische therapie, sensorimotorische therapie of psychodrama, helpen mensen om weer contact te maken met hun lichaam en emoties. Het onderzoek is beperkt, de ervaringen van cliënten zijn vaak positief.

Medicatie bij derealisatie en depersonalisatie

Er is geen geneesmiddel dat speciaal voor derealisatie of depersonalisatie is goedgekeurd. Een systematische review vond maar vier gecontroleerde studies, met wisselende resultaten [5].

Medicatie kan wel zinvol zijn als er ook een angststoornis of depressie is. Bespreek altijd met je arts wat bij jou past, en stop of verander nooit op eigen houtje. Merk je dat je klachten begonnen bij het afbouwen van medicatie? Lees dan stoppen met antidepressiva.

Nieuwe en experimentele behandelingen

Onderzoekers kijken naar repetitieve transcraniële magnetische stimulatie (rTMS), waarbij hersengebieden met magneetpulsen worden gestimuleerd. Kleine studies laten bij een deel van de deelnemers verbetering zien. Het is nog experimenteel en in Nederland niet als behandeling voor derealisatie beschikbaar.

Hoe kom je in Nederland bij de juiste hulp?

1. Huisarts: bespreek je klachten en laat een lichamelijke oorzaak uitsluiten, bijvoorbeeld met bloedonderzoek naar vitamine B12, schildklier en ijzer.
2. POH-GGZ: veel huisartsen werken met een praktijkondersteuner voor psychische klachten. Daar kun je een aantal gesprekken voeren, zonder eigen risico.
3. Basis-ggz: bij lichte tot matige klachten verwijst je huisarts je naar een psycholoog in de basis-ggz voor kortdurende therapie.
4. Specialistische ggz: bij ernstige of langdurige klachten, of als er meer speelt, zoals trauma of depressie.

Behandeling in de ggz valt onder de basisverzekering. Je betaalt wel je eigen risico. Wachttijden kunnen lang zijn. Vraag of je op meerdere wachtlijsten mag staan en of je zorgverzekeraar wachtlijstbemiddeling biedt.

Tips voor het gesprek met je huisarts of behandelaar

• Noem de woorden derealisatie en depersonalisatie letterlijk. Niet iedereen herkent de klachten uit een omschrijving.
• Vertel wanneer het begon en wat er toen speelde.
• Vertel hoeveel last je ervan hebt en wat je vermijdt.
• Neem de uitkomst van de zelftest mee.
• Vraag of de behandelaar ervaring heeft met DPDR of dissociatie.

Veelgestelde vragen over behandeling

Gaat derealisatie vanzelf over?

Kortdurende derealisatie meestal wel. Houdt het weken aan, dan is hulp zinvol. Hoe eerder je de angst-en-controleercirkel doorbreekt, hoe kleiner de kans dat het chronisch wordt.

Hoe lang duurt een behandeling?

Een CGT-behandeling voor depersonalisatie bestaat meestal uit ongeveer tien tot twintig sessies. Bij trauma of meerdere problemen kan het langer duren.

Wat als therapie niet helpt?

Dat komt voor. Bespreek met je behandelaar wat er niet werkt. Soms past een andere therapievorm beter, of speelt er iets anders mee, zoals onbehandelde angst, slaapproblemen of trauma. Vraag eventueel om een second opinion.

Helpt sporten tegen derealisatie?

Sporten verlaagt je spanning en brengt je aandacht naar je lichaam. Mensen met depersonalisatie melden dat sterke lichamelijke prikkels de klachten verminderen [1]. Het is geen behandeling op zich, wel een waardevolle aanvulling.