Dissociatieve identiteitsstoornis (DIS)

De dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) is een psychische aandoening waarbij iemands identiteit is opgesplitst in twee of meer verschillende identiteitstoestanden, vaak “delen” genoemd. Daarbij horen terugkerende geheugengaten die verder gaan dan gewone vergeetachtigheid. Vroeger heette DIS meervoudige persoonlijkheidsstoornis. DIS is de meest ernstige en zeldzaamste vorm van dissociatie, en wordt vaak in verband gebracht met ernstig en langdurig trauma in de vroege jeugd. Over de oorzaken bestaat wetenschappelijke discussie.

Wat is DIS?

Bij DIS ervaart iemand verschillende identiteitstoestanden, die elk een eigen manier van denken, voelen, praten en zich gedragen kunnen hebben. Soms hebben ze een eigen naam of leeftijd. Mensen met DIS merken dat bijvoorbeeld doordat ze spullen vinden die ze niet herkennen, doordat anderen vertellen over dingen die ze gedaan zouden hebben, of doordat ze stukken tijd kwijt zijn.

De meeste mensen met DIS laten dit niet openlijk zien. De wisselingen zijn van buitenaf vaak subtiel. Wat wel opvalt, zijn klachten als geheugengaten, depressie, angst, stemmen horen binnen in het hoofd en zelfbeschadiging. Daardoor krijgen mensen met DIS vaak eerst andere diagnoses.

De criteria volgens de DSM-5

Een behandelaar stelt de diagnose als aan deze criteria is voldaan [1]:

1. Er zijn twee of meer verschillende identiteitstoestanden. Dat gaat gepaard met duidelijke veranderingen in gevoel van zelf, gedrag, bewustzijn, geheugen, waarneming en denken. Dit kan door de persoon zelf of door anderen worden opgemerkt.
2. Er zijn terugkerende geheugengaten voor alledaagse gebeurtenissen, persoonlijke informatie of ingrijpende ervaringen.
3. De klachten zorgen voor veel lijden of beperkingen.
4. Het past niet bij gangbare culturele of religieuze gebruiken, en bij kinderen niet bij fantasiespel of denkbeeldige vriendjes.
5. De klachten komen niet door middelen of een lichamelijke aandoening.

Symptomen van DIS

Verschil tussen DIS, DPDR en schizofrenie

“Gespleten persoonlijkheid” wordt in de volksmond vaak verward met schizofrenie. Dat klopt niet: schizofrenie is een psychotische aandoening, DIS een dissociatieve.

Oorzaken: wat zegt onderzoek?

Volgens het traumamodel ontstaat DIS door ernstig, herhaald trauma in de vroege jeugd, vaak samen met een gebrek aan veilige hechting. Het jonge kind kan de ervaringen niet tot één geheel verwerken, waardoor delen van de persoonlijkheid gescheiden blijven. Een grote review vond sterke steun voor het verband tussen trauma en dissociatie [2].

Het sociocognitieve model stelt dat ook andere factoren meespelen, zoals beïnvloedbaarheid, fantasierijkheid, slaapproblemen, media en de manier waarop behandelaars vragen stellen [3]. Volgens critici kunnen suggestieve therapievormen bijdragen aan het ontstaan of versterken van “delen”.

In Nederland leidde deze discussie ertoe dat de Zorgstandaard Dissociatieve stoornissen zonder volledige consensus werd gepubliceerd [4]. Voor jou als lezer is dit vooral belangrijk bij het kiezen van een behandelaar: zoek iemand die zorgvuldig diagnosticeert en open is over de onzekerheden.

Behandeling van DIS

De behandeling van DIS is meestal langdurig. Veel behandelaars werken volgens een fasegericht model [4][5]:

1. Stabilisatie: veiligheid, het verminderen van zelfbeschadiging, vaardigheden om met spanning en dissociatie om te gaan en samenwerking tussen delen.
2. Traumaverwerking: het verwerken van traumatische herinneringen, bijvoorbeeld met EMDR of exposure, in een tempo dat de persoon aankan.
3. Integratie: het samenbrengen van delen tot een meer samenhangend gevoel van zelf en het opbouwen van een eigen leven.

Een internationale studie die mensen met DIS en verwante stoornissen een aantal jaren volgde tijdens behandeling, vond afname van dissociatie, PTSS-klachten, depressie en zelfbeschadiging [6]. Er was geen controlegroep, dus het blijft onzeker welk deel door de behandeling kwam.

Herken je dit?

Heb je geheugengaten, vind je spullen die je niet herkent of zeggen mensen dat je je soms heel anders gedraagt? Dat kan veel oorzaken hebben, en een diagnose DIS stelt alleen een ervaren behandelaar na zorgvuldig onderzoek. Een zelftest geeft een eerste indruk van dissociatieve klachten:

Doe de dissociatieve stoornis test

Bespreek je klachten met je huisarts. Voor lotgenotencontact kun je terecht bij Caleidoscoop, de Nederlandse vereniging voor mensen met een dissociatieve stoornis, of op het forum van Dissociatie.com.

Veelgestelde vragen

Wat is DIS?

DIS staat voor dissociatieve identiteitsstoornis: een stoornis met twee of meer identiteitstoestanden en terugkerende geheugengaten.

Bestaat een meervoudige persoonlijkheidsstoornis echt?

DIS staat in de DSM-5 en de ICD-11 als officiële diagnose. Over hoe vaak het voorkomt en hoe het ontstaat, verschillen onderzoekers van mening.

Is DIS te genezen?

Met langdurige behandeling kunnen klachten flink afnemen en kunnen mensen een stabiel leven opbouwen. Medicatie werkt niet tegen DIS zelf, wel soms tegen bijkomende klachten zoals depressie of slaapproblemen.