Dissociatie bij ADHD en autisme
Waarom derealisatie en wegzakken vaker voorkomen, en wat helpt
Mensen met ADHD en autisme hebben vaker last van dissociatie dan gemiddeld. Bij ADHD gaat het vooral om absorptie: zo opgaan in gedachten dat je de wereld om je heen kwijt bent, en om geheugen- en aandachtsgaten. Bij autisme lijken overprikkeling, stress en trauma belangrijke aanleidingen voor derealisatie en depersonalisatie. Het onderzoek is nog jong. Op deze pagina lees je wat er bekend is en wat je eraan kunt doen.
- ADHD: meer absorptie en “wegzakken”, deels overlappend met aandachtsproblemen.
- Autisme: overprikkeling en meer kans op trauma maken derealisatie en depersonalisatie waarschijnlijker.
- Overlap: niet elk wegdromen is dissociatie. Een behandelaar kan het onderscheid helpen maken.
- Wat helpt: prikkels doseren, stress verminderen, grondingsoefeningen en behandeling van onderliggende angst of trauma.
Dissociatie en ADHD
Meerdere studies vinden een verband tussen ADHD-klachten en dissociatieve ervaringen [1][2]. Dat geldt vooral voor:
- Absorptie: zo opgaan in een gedachte, game of dagdroom dat je niet merkt wat er om je heen gebeurt.
- Geheugengaten in het dagelijks leven: niet meer weten wat iemand net zei of waar je iets hebt gelaten.
- Tijd kwijtraken: merken dat er ineens een uur voorbij is.
Een Italiaanse studie uit 2025 vond dat mensen met ADHD-klachten hoger scoorden op dissociatie dan mensen met alleen PTSS of nare jeugdervaringen. Het hoogst waren de scores bij mensen met ADHD én trauma [1].
Is het ADHD of dissociatie?
Dat is niet altijd te scheiden. Aandachtsproblemen en dissociatie lijken op elkaar en versterken elkaar soms. Een paar aanknopingspunten:
| Meer passend bij ADHD | Meer passend bij dissociatie | |
|---|---|---|
| Gevoel | Je raakt afgeleid door andere gedachten of prikkels | Je voelt je onwerkelijk, verdoofd of los van jezelf |
| Aanleiding | Saaie taken, te weinig prikkels | Spanning, herinneringen, overprikkeling |
| Sinds wanneer | Al vanaf de kindertijd | Vaak vanaf een bepaalde periode of gebeurtenis |
| Na afloop | Je weet meestal wat je dacht | Je weet soms weinig van wat er gebeurde |
Dissociatie en autisme
Autistische volwassenen vertellen vaak over derealisatie en depersonalisatie, bijvoorbeeld na een drukke dag, in een winkel met tl-licht of na een sociale situatie die veel energie kostte. Onderzoek ondersteunt dat:
- In een online studie onder 687 autistische volwassenen rapporteerde een groot deel verhoogde dissociatie. Wie interpersoonlijk trauma had meegemaakt, had duidelijk meer dissociatie en vaker PTSS [3].
- Autistische mensen maken vaker pesten, uitsluiting en ander interpersoonlijk trauma mee [3]. Dat verhoogt het risico op dissociatie.
Waarom bij autisme?
Overprikkeling
Te veel geluid, licht of indrukken werkt als acute stress. De dempreactie van het brein kan dan aanslaan.
Camoufleren
Langdurig je autistische kenmerken verbergen kost veel energie en kan leiden tot een gevoel van vervreemding van jezelf.
Alexithymie
Moeite met het herkennen van eigen gevoelens lijkt op emotionele verdoving bij depersonalisatie, en overlapt er deels mee.
Trauma
Meer kans op pesten en nare ervaringen, en mogelijk een lagere drempel waarbij iets traumatisch voelt.
Shutdowns bij autisme kunnen op dissociatie lijken: je trekt je terug, praat niet meer en voelt je afwezig. Het is nog niet duidelijk of het om dezelfde reactie gaat.
Wat helpt?
- Prikkels doseren: plan rustmomenten, gebruik oordoppen of een koptelefoon met ruisonderdrukking, en vermijd onnodige overprikkeling.
- Herken je signalen: houd bij wanneer derealisatie opkomt. Vaak zie je een patroon met vermoeidheid of drukte.
- Gronden op jouw manier: een stimtoy, een vertrouwd voorwerp of een sterke geur helpt veel mensen. Zie de grounding-oefeningen.
- Slaap en regelmaat: bij ADHD en autisme zijn slaapproblemen veel voorkomend, en slaaptekort is een bekende trigger voor derealisatie.
- Behandeling: vraag om een behandelaar die kennis heeft van autisme of ADHD én dissociatie. Behandeling van angst of trauma kan de dissociatie verminderen.
Wil je weten hoe vaak je derealisatie en depersonalisatie ervaart? Doe de derealisatie test of de bredere dissociatieve stoornis test.
Veelgestelde vragen
Hebben mensen met autisme vaker derealisatie?
Dat lijkt zo, vooral bij overprikkeling, stress en na trauma. Grote bevolkingsstudies ontbreken nog.
Is dagdromen bij ADHD dissociatie?
Dagdromen en absorptie vallen onder de lichtste vormen van dissociatie. Het wordt pas een probleem als je er veel last van hebt of als je je ook onwerkelijk of los van jezelf voelt.
Kan ADHD-medicatie derealisatie veroorzaken?
Een deel van de mensen meldt een vlak of afstandelijk gevoel bij stimulantia, zeker bij een te hoge dosis. Bespreek dit met je arts. Pas nooit zelf je medicatie aan.
Bronnen
- Esposito R, Schettino EM, Buonincontri V, e.a. Exploring differential patterns of dissociation: severity and dimensions across diverse trauma experiences and/or attention-deficit/hyperactivity disorder symptoms. Behavioral Sciences. 2025;15(7):850. doi
- Kandeğer A, Boysan M, Karaoğlan G, e.a. Heterogeneity of associations between dissociation and attention deficit symptoms. Current Psychology. 2023. doi
- Reuben KE, Stanzione CM, Singleton JL. Interpersonal trauma and posttraumatic stress in autistic adults. Autism in Adulthood. 2021;3(3):247-256. doi
Dissociatie.com geeft informatie en ervaringen, geen medisch advies, diagnose of behandeling. Twijfel je over je klachten, neem dan contact op met je huisarts. Lees de volledige disclaimer.